Anatomija zagađenja u Banjoj Luci: Planovi bez novca, mjere bez efekta

U Banjoj Luci se godinama govori o zagađenju vazduha kao o sezonskom problemu, ali odgovori nadležnih institucija pokazuju da je riječ o trajnom sistemskom pitanju bez jasnog nosioca odgovornosti. Istraživanje GERILE pokazuje da su sve nadležne institucije upoznate s ovim problemom, ali nijedna ne čini ništa da taj problem u potpunosti riješi.

Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju Republike Srpske tvrdi da je zakonodavstvo gotovo u potpunosti usklađeno sa evropskim direktivama, ali istovremeno priznaje da u posljednje tri godine nije izdvojilo nijednu budžetsku marku za zaštitu vazduha. Grad Banja Luka, sa druge strane, ima usvojen Plan kvaliteta vazduha, ali ne raspolaže preciznim podacima o njegovoj realizaciji, niti sprovodi ključne mjere poput subvencionisanja prelaska na čistije energente.

Istovremeno, gradske vlasti potvrđuju da većina domaćinstava koristi drvo i ugalj, dok su individualna ložišta – jedan od glavnih izvora zagađenja – praktično izvan regulatornog sistema. Podaci o kvalitetu vazduha postoje i prikuplja ih Republički hidrometeorološki zavod, ali ih druge institucije ne koriste za donošenje konkretnih politika niti preuzimaju odgovornost za njihovu interpretaciju.

Institut za javno zdravstvo Republike Srpske upozorava na ozbiljne zdravstvene posljedice zagađenja, uključujući respiratorne i kardiovaskularne bolesti, ali ne nudi precizne procjene za Banju Luku niti direktno povezuje zagađenje sa obolijevanjem i smrtnošću na lokalnom nivou. Tako se između formalno usklađenih zakona, postojećih planova i opštih upozorenja o zdravlju gubi ključna karika – konkretna, mjerljiva i finansirana akcija. Rezultat je sistem u kojem se odgovornost prebacuje između institucija, dok kvalitet vazduha ostaje problem koji niko ne rješava.

U Ministarstvu za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju Republike Srpske kažu kako u posljednje tri godine nije bilo izdavajanja finansijskih strdstava iz budžeta za oblast zaštite vazduha. Ipak, u Ministarstvu navode kako su propisi kojima je uređena oblast zaštite vazduha i praćenje stanja kvaliteta vazduha u Republici Srpskoj usklađeni u visokom procentu sa relevantnom pravnom tekovinom Evropske unije.

– Ključnu ulogu u rješavanju problema zagađenja vazduha gradovi i opštine. Oni donose planove kvaliteta vazduha i kratkoročne akcione planove koji treba da se primjenjuju u područjima u kojima se dešava kršenje standarda kvaliteta vazduha. Navedenim planovima se mogu predvidjeti mjere u vezi sa saobraćajem motornih vozila, radovima na izgradnji, radom industrijskih postrojenja, upotrebom proizvoda koji sadrže zagađujuće materije i grijanjem domaćinstava, odnosno identifikovanim izvorima zagađenja vazduha – istakli su u Ministarstvu.

Banja Luka i Prijedor su jedini gradovi u Srpskoj koji imaju izrađene i usvojene lokalne planove kvaliteta vazduha. U Republici Srpskoj postoji sedam mjernih stanica koje su u funkciji republičke mreže za praćenje stanja kvaliteta vazduha na nivou Republike Srpske.

– Od tih sedam mjernih stanica četiri su u vlasništvu Republičkog hidrometeorološkog zavoda Republike Srpske (Banja Luka, Prijedor, Doboj i Trebinje), a tri su u vlasništvu operatera koji imaju ekološku dozvolu i locirane su u Ugljeviku, Gacku i Brodu – kazali su u resornom ministarstvu.

U odgovorima koje smo dobili od resornog ministarstva jasne su tri stvari: postoji zakon kojim je regulisana politika zaštite vazduha, taj zakon je usklađen u visokom stepenu sa propisima EU, ali para za implementaciju toga zakona naprosto nema. Finansijski vakuum zapravo je istovremeno i jasan „znak pored puta“ da usklađenost entitetskog zakona sa propisima EU ostaje mrtvo slovo na papiru, jer konkretnih mjera na terenu nema.

U okviru republičke mreže mjernih mjeta gdje je u okviru jedne zone i šest aglomeracija predviđeno dvanaest mjernih mjesta, trenutno se monitoring kvaliteta vazduha vrši na sedam mjernih mjesta. Kvalitet vazduha se mjeri u Banjoj Luci na jednom  mjernom mjestu (Lazarevo), u Prijedoru na jednom mjernom mjestu (krug meteorološke stanice), u Trebinju na jednom mjernom mjestu (krug meteorološke stanice), u Doboju na jednom mjernom mjestu (krug meteorološke stanice), u Ugljeviku na jednom mjernom mjestu (krug Termoelektrane Ugljevik), u Gacku na jednom  mjernom mjestu (krug Osnovne škole „Sveti Sava“ ) i u Brodu na jednom mjernom mjestu (mjerno mjesto Rafinerija nafte Brod).

Iz Republičkog hidrometeorološkog zavoda ističu kako se u Banjoj Luci kvalitet vazduha mjeri na tri mjerna mjesta. Monitoring kvaliteta vazduha u pomenutim gradovima i opštinama vrši se tokom cijele godine. Zagađujuće materije koje se prate po stanicama prikazane su u narednoj tabeli:

Ovi nalazi pokazuju da se Banja Luka nalazi među bolje „pokrivenim“ gradovima, a to znači da problem nije u potpunom nedostatku mjerenja, nego u tome šta institucije rade sa tim podacima. Doboj je osjetno slabije pokriven. Nedostatak PM2.5 mjerenja je ozbiljan deficit, jer su upravo te čestice među najopasnijim po zdravlje. Nalazi pokazuju da industrijske sredine imaju paradoksalan tretman: Ugljevik i Gacko, zbog termoenergetskih kapaciteta, morale bi imati širi monitoring, ali imaju ograničen skup parametara..B

– Metode mjerenja, primijenjene u funkcionisanju korišćene opreme, u skladu su sa domaćim zakonodavstvom i evropskim direktivama i standardima za monitoring parametara kvaliteta vazduha. RHMZ RS u sklopu svojih aktivnosti vrši redovan servis i kalibraciju svih analizatora – dodaju u Republičkom hidrometeorološkom zavodu.

Grad Banja Luka ima Plan kvaliteta vazduha za koji je saglasnost dalo i resorno Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju Republike Srpske. Osim opštih podataka, Plan sadrži i mjerne podatke, prirodu i procjenu zagađenja, procjenu zagađenog područja, kao i broj stanovnika izložen zagađenju. Planom su, kako se navodi, definisane aktivnosti koje se provode u skladu sa raspoloživim budžetskim sredstvima.

– Grad za sada ne subvencioniše prelazak na „čistije energente“, ali sistemski radi na edukaciji stanovništva. Smanjena je emisija sumpor-dioksida i azotnih-oksida na pojedinim mjernim mjestima. U gradu su rađene analize o emisijama prilikom korištenja drvetao, uglja i lož-ulja za pojedina naselja gdje je veliki broj individualnih ložišta. Najviše je domaćinstava koja koriste drvo, zatim ugalj, pa lož-ulje – navode iz Gradske uprave.

Gradska uprava planima uvođenje filtera na dimnjake individualih ložišta. Širenje daljinskog centralnog sistema grijanja po naseljima sa velikim brojem individualnih stambenih objekata bi u velikoj mjeri doveo do smanjenja zagađenja.

– Tokom 2025. godine i u prva tri mjeseca ove godine Komunalna policija je izvršila oko 450 nadzora po pitanju čišćenja dimnjaka i uređaja za loženje kod samostalnih preduzetnika, fizičkih i pravnih lica na teritoriji grada Banje Luke. Sa druge strane, ekološka inspekcija Grada kontinuirano vrši kontrole iz oblasti zaštite vazduha – kažu u Gradskoj upravi.

Gradski ekološki inspektori napravili su 167 nadzora iz oblasti zaštite vazduha. Izdato je prekršajnih naloga u iznosu od 49.000 KM. Kontrolisana su privredna društva i preduzetnici koji posjeduju termoenergetska postrojenja snage preko preko 250 kW.

Načelnik Službe za higijenu u Institutu za javno zdravstvo Republike Srpske Vesna Rudić Grujić kaže za GERILU kako izloženost aerozagađenju uzrokuje niz štetnih zdravstvenih efekata. Ljudi dnevno udahnu više hiljada puta, što dovodi do ukupnog unosa od oko 10.000 litara vazduha na dan.

– Shodno tome, pluća primaju značajne doze mnogih zagađivača vazduha, čak iako su oni prisutni u nekada naizgled niskim koncentracijama. Starije osobe, djeca, osobe sa hroničnim oboljenjima u prvom redu dijabetesom, kardiovaskularnim i plućnim bolestima imaju povećanu osjetljivost na štetne efekte aerozagađenja. Efekti aerozagađenja na zdravlje se mogu podijeliti na kratkotrajne i dugotrajne – rekla je Rudić Grujić.

Kratkotrajni efekti su, dodaje ona, privremeni i kreću se od jednostavnih simptoma poput iritacije očiju, nosa, kože, grla, kašlja, stezanje u grudima i otežanog disanja, do ozbiljnijih stanja, kao što su astma, upala pluća, bronhitis, srčani problemi. Kratkotrajna izloženost zagađenju vazduha takođe može izazvati glavobolju, mučninu i vrtoglavicu. Ovi  problemi se pogoršavaju ukoliko se izloženost zagađivačima nastavi što može rezultirati oštećenjem neurološkog, reproduktivnog i respiratornog sistema, uzrokovati pojavu karcinoma, a nekada i smrti.

– Dugotrajni efekti su hronični, traju godinama ili duže, nekada cijeli život i čak mogu dovesti do letalnog ishoda. Zagađujuće materije iz vazduha mogu pogoršati simptome astme ili čak inicirati astmatične i alergijeske napade. Agencija za istraživanje raka klasifikovala je zagađenje vazduha (vanjsko) kao kancerogen grupe I – dokazani karcinogeni, a suspendovane čestice kao kancerogen grupe II – mogući karcinogeni kod ljudi. Vanjsko zagađenje vazduha dovodi do karcinoma pluća, a povezuje se i sa pojavom karcinoma mokraćne bešike – ističe Rudić Grujić.

Brojna epidemiološka ispitivanja danas povezuju dugotrajnu izloženost zagađenju vazduha i sa nizom drugih oboljenja. Najnovije procjene globalnog opterećenja bolešću koje se pripisuje aerozagađenju uključuju učinke izloženosti na smrtnost od ishemijske bolesti srca, cerebrovaskularne bolesti (ishemijski moždani udar i hemoragijski moždani udar). Aerozagađenje (PM čestice u prvom redu) se povezuje sa povećanom učestalošću i smrtnošću od dijabetesa tipa 2, lošim ishodima porođaja i neurološkim promjenama.

Indeks kvaliteta vazduha, kaže Rudić Grujić, omogućava stanovništvu da lakše razumije stanje kvaliteta vazduha, posljedice koje mogu nastupiti po zdravlje i načine kako da se zaštite tokom trajanja epizoda povećanog zagađenja.  Vrijednosti mjerenja zagađenja odabranih polutanata predstavljeni u standardnim mjernim jedinicama obično su razumljivi tek uskom krugu stručnjaka, te je praktična vrijednosti AQI indeksa upravo u njegovoj razumljivosti.

– Mjerne stanice u BiH mjere prosječne satne koncentracije prizemnog ozona, lebdećih čestica, sumpor dioksida, ugljen monoksida i azotnih oksida. Najveći rizik po zdravlje stanovnika zagađenih gradova u BiH prema ovim mjerenjima predstavljaju povišene koncentracije lebdećih čestica (aerosola) sumpor-dioksida. Zdravstveni problemi povezani sa emisijom sumpornog dioksida su iritacija respiratornog trakta, bronhitis, bronhospazam, pojačano lučenje sluzi u respiratornom traktu, crvenilo kože, nadražaj očiju (suzenje) i sluzokože, te pogoršanje već postojeće kardiovaskularne emisijom  sumpor-dioksida – kazala je Rudić Grujić.

Suspendovane čestice, naročito PM 2,5 izazivaju posebnu zabrinutost zbog njihovog uticaja na zdravlje. Veliki broj studija iz Evrope i drugih dijelova svijeta pokazao je snažnu povezanost između širokog spektra smrtnosti i obolijevanja sa  izloženošću PM 2,5 česticama. Izloženost suspendovanim česticama može izazvati  različite zdravstvene posljedice, uključujući prijevremenu smrt kod osoba sa bolestima srca ili pluća, srčani udar, bolesti srca, pogoršanje astme, oštećenje funkcija pluća, pojavu respiratornih simptoma, poput iritacije disajnih puteva, kašlja ili otežanog disanja.

– Zemlje jugoistočne Evrope, a posebno Bosna i Hercegovina, imaju najvišu stopu zagađenja vazduha u Evropi. Prema procjenama Svjetske zdravstvene organizacije, Bosna i Hercegovina, Bugarska, Albanija i Ukrajina imaju i najveću stopu smrtnosti u Evropi koja se pripisuje zagađenju vazduha. U Bosni i Hercegovini svake godine se izgubi 44.000 godina života uslijed zagađenja vazduha suspendovanim česticama, azotnim dioksidima ili ozonom, navodi Evropska agencija za životnu sredinu – tvrdi za naš portal Rudić Grujić.

Tabela prikazuje broj utvrđenih oboljenja u vanbolničkom morbiditetu (djeca i odrasli), šifre MKB 10 J40-J46 (zapaljenje dušnica-bronhitis, emfizem i druge opstruktivne bolesti pluća, bronhijalna astma) u desetogodišnjem periodu:

Predsjednik Centra za zaštitu životne sredine Tihomir Dakić ističe da je aerozagađenje u kotlinskim gradovima zimi jedna od najnepopularnijih tema za rješavanje, jer ono ne može biti riješeno u mandatskom periodu.

– Umanjenje aerozagađenja su neke od aktivnosti koje bi lokalne zajednice morale da počnu rješavati. Sa druge strane, kvalitet vazuda će na žalost biti sve gora i gora. Kupovna moć stanovništva je sve slabija i ljudi su počeli da se prebacuju na loženje uglja, a pogrešna i prekomjerna urbanizacija grada dovodi do toga da je sve više ljudi koji koriste automobile za prevozno sredstvo – ističe Dakić.

Ono što predstavlja trenutno najveći problem jeste informisanje građana šta se smije ili ne smije raditi na otvorenom kada je katastrofalan kvalitet vazduha „na dnevnom redu“.

– Vlast je svjesna da će dio ekonomije da stane, ali šta je bitnije: život ili profit i naplata poreza? Ovo je tema kojoj se Skupština Grada u prošlom sazivu skoro uopšte nije bavila i to je jedna katastrofalna činjenica. Da li će doći do promjene u ovom sazivu? Sumnjam, iako znam da će par odbornika dati sve od sebe da ovu temu nametnu kao bitnu – kazao je Dakić.

Istraživanje našeg portala pokazalo je da na normativnom nivou Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju Republike Srpske ističe visok stepen usklađenosti domaćeg zakonodavstva sa evropskim direktivama, ali taj formalni okvir nije praćen operativnim mehanizmima. Ministarstvo ne raspolaže ili ne dostavlja ključne podatke o prekoračenjima zagađujućih materija, ne prati realizaciju lokalnih planova i, što je posebno značajno, u posljednje tri godine nije izdvajalo budžetska sredstva za zaštitu vazduha. Time se otvara očigledan raskorak između deklarativne politike i stvarne implementacije.

Na lokalnom nivou, Grad Banja Luka posjeduje Plan kvaliteta vazduha i prepoznaje ključne izvore zagađenja, prije svega individualna ložišta koja koriste drvo i ugalj. Međutim, izostaju konkretni rezultati i mjere koje bi imale direktan efekat. Grad ne subvencioniše prelazak na čistije energente, nema precizne podatke o stepenu realizacije planiranih mjera, a tvrdnje o smanjenju pojedinih polutanata nisu potkrijepljene jasnim brojčanim pokazateljima. Dodatni problem predstavlja činjenica da su kućna ložišta, kao dominantan izvor zagađenja, u velikoj mjeri izvan regulatornog okvira, što značajno ograničava mogućnost sistemskog djelovanja.

Tehnički aspekt praćenja kvaliteta vazduha oslanja se na mrežu mjernih stanica kojom upravlja Republički hidrometeorološki zavod. Iako podaci postoje i obuhvataju ključne zagađivače u većim urbanim sredinama, broj stanica je ograničen, a pokrivenost neravnomjerna, posebno u industrijskim zonama. Još važnije, prikupljeni podaci ne prevode se u jasne javne politike niti služe kao osnova za odlučivanje, jer institucije izbjegavaju njihovu interpretaciju i odgovornost za zaključke.

Zdravstveni aspekt problema potvrđuje Institut za javno zdravstvo Republike Srpske, koji jasno ukazuje na širok spektar negativnih posljedica zagađenja, uključujući respiratorne, kardiovaskularne i druge hronične bolesti, kao i povećan rizik od smrtnosti. Međutim, i u ovom segmentu izostaju konkretne lokalne analize: nema preciznih podataka za Banju Luku, nema procjena prijevremenih smrti, niti direktnog povezivanja podataka o zagađenju sa obolijevanjem i hospitalizacijama. Time zdravstveni sistem ostaje na nivou opštih upozorenja, bez kvantifikacije problema u lokalnom kontekstu.

Kada se svi odgovori posmatraju zajedno, uočava se jasan obrazac institucionalne fragmentacije. Ministarstvo postavlja normativni okvir, ali bez finansijske i kontrolne funkcije; lokalne zajednice preuzimaju formalnu odgovornost, ali bez ključnih instrumenata i resursa; stručne institucije proizvode podatke ili opšte procjene, ali bez njihove integracije u javne politike. Kao rezultat, nijedna institucija nema potpunu sliku niti punu odgovornost za stanje kvaliteta vazduha. Zagađenje vazduha u Banjoj Luci ne proizlazi iz nepoznavanja problema, već iz sistemskog vakuuma u kojem se odgovornosti preklapaju, ali ne i konkretne akcije. Postoje zakoni, planovi i podaci, ali nedostaje njihovo povezivanje u funkcionalan sistem koji bi doveo do mjerljivog poboljšanja kvaliteta vazduha i zaštite zdravlja stanovništva.

Goran Dakić