Ekonomsko nasilje ne ostavlja modrice, ali ostavlja prazne novčanike, oduzete kartice, uskraćenu alimentaciju, zabranjen rad, kontrolisane račune i stalni osjećaj zavisnosti. Ono funkcioniše kroz rečenice poput “ja zarađujem, ja odlučujem” ili “nema potrebe da radiš”. Upravo ta normalizacija čini ga gotovo nevidljivim.
Piše: Melani Isović; Foto: Amira Skopljak – Fotobaza.ba
Stigma dodatno produbljuje problem. Priznati da neko kontroliše vaše finansije znači priznati gubitak autonomije, a u patrijarhalnom kontekstu to se često doživljava kao lični neuspjeh. Žene se suočavaju s osudom okoline, pitanjima zašto “nisu ranije reagovale” ili zašto “jednostavno ne odu”. Ono što se pritom zanemaruje jeste da bez ekonomske sigurnosti odlazak iz nasilnog odnosa postaje gotovo nemoguć.
Direktorica UG „Budućnost“, Gordana Vidović iz Modriče kojaa je prije 26. godina pokrenula prvu sigurnu kuću u Republici Srpskoj, govori da je ekonomsko nasilje prema ženama je oblik rodno zasnovanog nasilja koji podrazumijeva kontrolu, uskraćivanje ili zloupotrebu finansijskih resursa kako bi se žena učinila zavisnom, potčinjenom ili nemoćnom da samostalno donosi odluke.
“Ekonomsko nasilje u partnerskim i porodičnim odnosima obuhvata različite oblike kontrole i zloupotrebe finansijskih resursa s ciljem uspostavljanja moći i zavisnosti. Ono može biti otvoreno ili suptilno, ali uvijek ima za posljedicu ograničavanje ekonomske samostalnosti žene”, ističe Vidović.
Član 3 Konvencije Vijeća Evrope o sprečavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici (Istanbulska konvencija) definiše nasilje nad ženama, uključujući ekonomsko, kao kršenje ljudskih prava i oblik diskriminacije koji dovodi do ekonomske patnje ili štete.
“Najčešći oblici ekonomskog nasilja: zabrana zapošljavanja ili prisiljavanje na otkaz (opravdanje je da on dovoljno zarađuje za život i da ona ne treba da radi), oduzimanje plate ili kontrola svakog troška, uskraćivanje novca za osnovne potrebe (hrana, lijekovi, djeca), onemogućavanje pristupa zajedničkoj imovini, zaduživanje žene bez njenog znanja (krediti na njeno ime), neplaćanje alimentacije”, objašnjava Vidović.
Upravljanje novcem od strane muškarca i dalje se u mnogim sredinama doživljava kao dio “prirodnog” rasporeda uloga u porodici. Kada žena odrasta uz uvjerenje da je muškarac taj koji donosi finansijske odluke, takav raspored moći postaje neupitan dio svakodnevnice. Ograničavanje pristupa novcu ili isključivanje iz ekonomskih odluka rijetko prepoznaje kao oblik nasilja, već kao nešto što je “oduvijek tako”.
“Ekonomska kontrola često počinje suptilno: npr. prijedlogom da partner „vodi budžet“, a zatim prerasta u potpunu kontrolu prihoda i troškova. Zbog postepenosti, žena može misliti da je situacija „normalna“ ili privremena. Partner može opravdavati kontrolu brigom („Ja to radim za naše dobro“) ili optuživati ženu za „neodgovornost“. Takva manipulacija stvara osjećaj krivice i sumnje u sopstvenu procjenu”, pojašnjava Vidović.
UN prepoznaju ekonomsko nasilje kao dio šireg okvira rodno zasnovanog nasilja koje ograničava žensku autonomiju i prava. Oba tijela naglašavaju da je ekonomsko nasilje alat za kontrolu i zastrašivanje, često povezan sa drugim oblicima fizičkog ili psihičkog zlostavljanja. Prema definiciji iz Savjeta Evrope i Ujedinjenih nacija, ekonomsko nasilje obuhvata radnje koje ženi uskraćuju pravo na rad, zaradu, imovinu ili raspolaganje novcem.
“Ako žena nema sopstveni prihod ili podršku porodice, može vjerovati da nema izbora. Strah od siromaštva ili gubitka starateljstva nad djecom dodatno otežava prepoznavanje i prijavljivanje nasilja. Mnoge žene nisu upoznate sa tim da je ekonomsko nasilje zakonski i međunarodno prepoznato kao oblik nasilja. Standardi Ujedinjene nacije i Savjet Evrope jasno ga definišu kao povredu ljudskih prava. U javnom diskursu se više govori o fizičkom nasilju, pa žene mogu smatrati da „nije dovoljno ozbiljno“ ako nema fizičkih povreda”, navodi Vidović.
Ekonomsko nasilje je u uskoj vezi s drugim oblicima nasilja, posebno s psihološkim i fizičkim. U stvarnosti se gotovo nikada ne javlja samostalno, već najčešće predstavlja dio šire strategije kontrole i uspostavljanja moći unutar partnerskog ili porodičnog odnosa.
“Ekonomsko nasilje je opasno upravo zato što urušava samostalnost i samopouzdanje, čineći izlazak iz nasilnog odnosa sve težim. Ekonomska kontrola gotovo uvijek uključuje elemente psihološke manipulacije: ucjenjivanje novcem („Ako odeš, nećeš imati od čega da živiš.“), ponižavanje zbog „nesposobnosti“ da zarađuje; stvaranje osjećaja krivice zbog trošenja. Ekonomska zavisnost može otežati napuštanje nasilnog partnera, onemogućiti pristup sigurnom smještaju, spriječiti ženu da potraži pravnu ili institucionalnu pomoć”, naglašava Vidović.
Začarani krug
“Psihološko nasilje održava ekonomsku zavisnost, dok ekonomska zavisnost pojačava emocionalnu potčinjenost. Ova dva oblika često funkcionišu zajedno kao mehanizam kontrole. U mnogim slučajevima, finansijska kontrola prethodi ili prati fizičko nasilje. Ona služi kao sredstvo da se žrtva „zarobi“ u odnosu. Različiti oblici nasilja nad ženama posmatraju se kao međusobno povezani, jer svi imaju isti cilj uspostavljanje i održavanje moći i kontrole”, ističe Vidović.
Dugogodišnja aktivistkinja za prava žena Aleksandra Petrić z Udruženih žena iz Banjaluke navodi da žene koje zbog ekonomskog nasilja nemaju kontrolu nad vlastitim životom i izborima često godinama ostaju zarobljene u nasilnim odnosima. Ukoliko žena nije zaposlena, nema podršku šire porodice i prijatelja, ima ograničene društvene kontakte teško će donijeti odluku da napusti počinioca nasilja.
“Što duže nasilje ove vrste traje, ženama je teže donijeti odluku jer se posljedice produbljuju. U praksi se dešavaju i slučajevi kada žene podižu kredite pod pritiskom, da bi zadovoljile potrebe nasilnika ili vrate dugove i prinuđene su da ih vraćaju i kada napuste nasilan odnos, čime se i dalje drže u odnosu zavisnosti i kontrole od strane nasilnog partnera kojeg su napustile. Ekonomska samostalnost je u pravilu ključna za žene koje trpe nasilje u pravcu donošenja odluke da ode od nasilnog partnera i započne novi život”, objašnjava Petrić.
Dalje navodi da ekonomsko nasilje se može nastaviti i nakon izlaska iz nasilnog odnosa i razvoda, naročito ukoliko žena izložena nasilju i počinilac imaju zajedničku maloljetnu djecu ili djecu koja se redovno školuju a počinilac izbjegava da učestvuje u troškovima izdržavanja, što je veoma čest slučaj.
“Izbjegavanje davanja izdržavanja je krivično djelo i sudska praksa ukazuje da su postupci u pravilu dugotrajni i iscrpljujući za žene i djecu o kojima drugi roditelj ne brine. Pored rizika od siromaštva, ograničenih ekonomskih resursa za životne potrebe i odrastanje, djecu teško pogađa spoznaja da se roditelj ne želi brinuti o njima, što može imati značajnog uticaja na njihov život. Važno je da profesionalci i profesionalke koji rade sa djecom prepoznaju ove okolnosti i pruže potrebnu podršku djeci”, naglašava Petrić.
Izlazak iz začaranog kruga
“Oporavak od nasilja je u pravilu dugotrajan i težak proces, naročito u situacijama kada žena nema podršku primarne porodice, dobru društvenu mrežu i pristup podršci institucija. Od dostupnosti mjera podrške ali i razumijevanja posljedica nasilja u velikoj mjeri ovisi i oporavak od nasilja. Rehabilitacija i reintegracija žena i djece koji su preživjeli nasilje obuhvataju različite oblike pomoći i podrške koji im moraju biti dostupni, uključujući pristup finansijskoj pomoći, zapošljavanju i dodatnom obrazovanju (ukoliko joj je potrebna), pristup socijalnom stanovanju ili stanovanju uz podršku”, navodi Petrić.
Brojnim ženama je neophodna dugoročna pravna i psihološka podrška kako bi mogle ostvariti i zaštititi svoja prava, ali i započeti proces ličnog oporavka nakon preživljenog nasilja. Sam oporavak nije linearan niti brz riječ je o zahtjevnom i višeslojnom procesu koji traži vrijeme, sigurnost i snažnu institucionalnu podršku.
“Mjere ekonomske podrške su važne, ali same po sebi nisu dovoljne kako bi žene imale uspješne strategije izlaska iz nasilja. Radi toga je važno da institucije kroz programe ekonomskog osnaživanja žena koje su preživjele nasilje i izradu individualnih planova podrške omoguće ženama izlazak i oporavak od nasilja koji je zasnovan na njihovim potrebama”, pojašnjava Petrić.
Psihološkinja i pshioterapeutkinja Irena Đumić iz UG “Novi dan”, objašnjava da ekonomsko nasilje predstavlja sprečavanje pristupa i raspolaganje zajedničkim materijalnim sredstvima. Ovim oblikom nasilja se stvara i produbljuje ovisnost žrtve o počiniocu, te uspostavlja kontrola nad njenim ponašanjem i odlukama.
“Žrtve gube samopoštovanje, osjećaju se bespomoćno i zarobljeno, pojačavaju se depresivna i anksiozna stanja. Ovo je vrlo moćan oblik nasilja jer veže žrtve uz počinioca i često baš zbog ovoga ne potraže pomoć ili se vrate u nasilnu zajednicu, jer ne vide nikakav izlaz”, naglašava Đumić.
Dalje ističe da postoje razne predrasude koje su društveno nametnute, a u koje i same žrtve često vjeruju, te ostaju u nasilnom odnosu ove vrtste.
“Jedna od njih je “On brine o svemu to znači voli me” gdje žena dopušta muškarcu da vodi finansije smatrajući to izrazom brige i ljubavi. “Žena se mora udati, veza koju je zaključila je njen izbor” je predrasuda zbog koje često žene uopšte stupe u brak, pa ako se pokaže da je partner nasilan žrtva često zbog prihvatanja “vlastite odgovornosti” odluči da ostane pri svom izboru [iako je upitno koliko je i bio njen ubog pritiska okoline]. Često se žene rukovode i predrasudom “djeci je neophodan otac” iako je djeci, čak više od oca, potreban život bez nasilja”, za kraj govori Đumić.
Ekonomsko nasilje je zato jedan od najmoćnijih mehanizama kontrole, jer je upakovan u svakodnevicu, i opasan, jer sistem rijetko reaguje dok ne preraste u druge oblike nasilja. Dok god finansijska zavisnost žena ostaje društveno prihvatljiva ili romantizovana kao “žrtva za porodicu”, ovo nasilje će ostajati u sjeni prisutno, ali prešućeno.
