Dva puta oborena pred sudom, ekološka dozvola za mHE „Jovići“ ponovo se vraća u proceduru, dok mještani pokušavaju da odbrane rijeku od koje žive. Slučaj iz Šipova otvara šire pitanje – da li su stare koncesije i interesi investitora jači od zakona i volje lokalne zajednice.
Stefan Veljko se prije nekoliko godina sa porodicom vratio iz Amerike i za novi dom odabrao selo Pljeva kod Šipova – zbog prirode kojom dominira rijeka Pliva. Njegova kuća nalazi se na oko kilometar od mjesta na kojoj je planirana gradnja male hidroelektrane „Jovići“, projekta kom se mještani oštro protive. Izgradnja je planirana svega nekoliko kilometara od izvora Plive, jednog od hidrološki najizdašnijih kraških vrela u Bosni i Hercegovini, a koje stručna literatura svrstava među najjače izvore u ovom dijelu Evrope.
„Neshvatljivo je da je nešto što se ovdje nalazi hiljadama godina netaknuto sada bude prepušteno pojedincima koji će to eksploatisati. Ljudi su napokon shvatili da su mašine na korak od toga da uđu u Plivu i da počnu da kopaju i zato se i probudila javnost i podigao glas protiv ove najavljene hidroelektrane“, kaže Veljko u razgovoru za naš portal.
Uprkos protivljenju stanovnika i lokalnih vlasti, nadležna ministarstva odbijaju da zaustave ili stave na pauzu ovaj projekat, iako im to dozvoljava koncesioni ugovor, a stručnjaci upozoravaju da male hidroelektrane ne donose ni energetsku, ni finansijsku korist nikome, sem investitorima.
Stručnjaci i aktivisti godinama upozoravaju da male hidroelektrane uništavaju staništa, biodiverzitet, kvalitet vode i priobalne ekosisteme.
U Federaciji BiH su prije tri godine, nakon dugogodišnjeg rada ekoloških i aktivističkih organizacija, male hidroelektrane zabranjene. Vlasti su tada navele da se zabrana uvodi zbog pogubnih uticaja na životnu sredinu i riječne ekosisteme.
selo Pljeva kod Šipova / FOTO: GERILA
U Srpskoj takva zabrana ne postoji, ali je iste godine ukinut sistem podsticaja za male hidroelektrane, što je smanjilo interesovanje investitora.
Ipak, kakav odnos prema rekama RS vlasti imaju decenijama pokazuje i odluka Vlade RS koja je 2006. godine dala saglasnost za dodjelu 106 koncesija za izgradnju malih hidroelektrana u samo jednom danu i jednom dokumentom. Tadašnjeg premijera Peru Bukejlovića ni to što je bio u tehničkom mandatu, nakon što je izglasano nepovjerenje njegovoj Vladi, nije spriječilo da lično potpiše navedenu odluku.
Dvije presude, pa treća dozvola. Opet.
Izgradnja male hidroelektrane „Jovići“, instalirane snage 0,6 megavata, planirana je između Ade Sokočnice, popularnog izletišta u Šipovu, i izvora rijeke Plive.
Prvi koncesioni ugovor za za ovaj projekat Vlada Republike Srpske potpisala je sa firmom „Duga“ još 2006. godine, ali je ova kompanija nakon 10 godina bezuspješnih pokušaja pribavljanja svih dozvola, ustupila ugovor o kompaniji „Prirodne energije“ 2016. godine.
Prošle godine se projekat zahuktao, pošto je novi koncesionar pribavio lokacijske uslove i sproveo postupak eksproprijacije, koji je trajao godinama i okončan je u njegovu korist, iako još nije doveden do kraja.
Tokom 2025, Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju Republike Srpske izdalo je prošle godine čak tri puta ekološku dozvolu za izgradnju „Jovića“. Bez tog dokumenta izgradnja postrojenja nije moguća i predstavlja posljednji korak do građevinske dozvole, a nakon toga i ulaska mašina u rijeku.
Posljednja dozvola izdata je u decembru, pošto su prethodne dvije poništene presudama Okružnog suda u Banjaluci zbog istih ključnih nedostatak: izostanka posebnog Projekta remedijacije i rekultivacije – dokumenta koji mora precizno definisati način sanacije terena i riječnog korita tokom i nakon radova – te nedovoljno obrazloženog javnog interesa.
Prvom presudom od 23. jula 2025. godine, sud je zaključio da Ministarstvo nije ispoštovalo zakonsku obavezu jer je, umjesto zasebnog projekta, navelo samo opšte mjere, bez organizovanja javnog uvida u taj dokument.
U ponovljenom postupku dozvola je ponovo izdata, ali bez suštinskog otklanjanja tih nedostataka. Zbog toga je 27. novembra 2025. godine i druga dozvola poništena, uz konstataciju da Ministarstvo nije postupilo po obavezujućim uputstvima iz prve presude.
Poruka suda bila je jasna: bez jasno definisanog plana sanacije i potpunog poštovanja procedure, ekološka dozvola ne može opstati.
Ipak, Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju RS po treći put izdaje ekološku dozvolu firmi „Prirodna energija“ 26. decembra 2025. godine, odnosno samo mjesec dana od drugog sudskog poništavanja ekološke dozvole.
Ada Sokočnica u blizina lokacije za planiranu mHE Jovići / FOTO: GERILA
Organizacije „Centar za životnu sredinu“ i „ACT – Atelje za društvene promjene“ ponovo su podnijele tužbu Okružnom sudu tražeći njeno poništenje.
Ratko Pilipović, pravni ekspert iz Centra za životnu sredinu, kaže da je teško predvidjeti kakva će odluka Okružnog suda biti po pitanju treće ekološke dozvole koju je izdalo resorno ministarstvo.
„Ne možemo ulaziti u odluke suda, niti uticati na njih, ali smatramo da će se dozvola poništiti i treći put“, optimista je Pilipović.
Na pitanja redakcije Gerila.info, Ministarstvo navodi da je u trećem postupku „postupilo u skladu sa primjedbama i pravnim shvatanjem“ suda te da je dodatno obrazložilo postojanje javnog interesa, pozivajući se na odluku Vlade RS iz 2018. godine o utvrđivanju opšteg interesa za izgradnju hidroelektrane. Tvrde i da nije bilo potrebe za novom Studijom uticaja na životnu sredinu jer je investitor još 2024. oslobođen te obaveze u postupku prethodne procjene, čiju je zakonitost, kako ističu, potvrdio sud. Protiv posljednje presude podnijeli su zahtjev za vanredno preispitivanje Vrhovnom sudu RS.
Iz odgovora, međutim, ne proizlazi da je izrađen poseban Plan remedijacije i rekultivacije kao samostalan dokument niti da je organizovan novi javni uvid – što su bile ključne zamjerke suda u oba prethodna slučaja.
Draženko Prole, aktivista udruženja „Ne damo Plivu i Janj“ i opozicioni odbornik u Skupštini opštine Šipovo kaže da je ministarstvo treću dozvolu izdalo uz minimalne izmjene.
Draženko Prole / FOTO: GERILA
„Posljednja dozvola gotovo je identična prethodnima. Nisu tražene suštinske izmjene od investitora, iako je sud već dva puta ukazao na propuste“, navodi Prole.
Jovana Kisin Zagajac, advokatica i aktivistkinja za ljudska prava, za Gerilu kaže da je nedopustivo, a što je i standard Evropskog suda za ljudska prava, da ponovni pravni postupak bude samo formalan, odnosno “bez uvažavanja stavova suda i bez otklanjanja onih nedostataka i nezakonitosti koji su zatečeni u prvom postupku”.
Jovana Kisin Zagajac / FOTO: GERILA
“Ponovni postupak služi da bi se utvrdilo tačno činjenično stanje i da bi se uklonile sve nezakonitosti. Ukoliko se ne uklone nezakonitosti, nova dozvola nikad ne bi trebala da bude izdata opet od strane tog upravnog organa. Donošenje identičnog akta koji je već poništen možemo smatrati i nepostupanjem po pravosnažnoj presudi što predstavlja i krivično djelo po našem zakonodavstvu“, naglašava Kisin Zagajac.
Investitor firma sa sedištem u lokalnoj kafani
Na adresi na kojoj je u Šipovu registrovana firma „Prirodna energija“ nalazi se ugostiteljski objekat , tačnije kafana „Red“, u sklopu kojeg radi i sportska kladionica.
Tokom obilaska objekta nismo zatekli nikakvu oznaku, tablu ili drugi vidljiv trag koji bi upućivao na to da na toj adresi posluje firma „Prirodna energija“.
U neformalnom razgovoru, više sagovornika iz objekta navelo je da na tu adresu ne dolazi
pošta za navedenu firmu, te da, prema njihovim saznanjima, dokumentacija stiže na adresu računovodstvene agencije u Banjaluci.
Na šipovačkoj adresi, kako tvrde naši sagovornici, već duže vrijeme nema nikoga ko bi se mogao dovesti u vezu sa investitorom projekta mHE „Jovići“.
Na mail koji smo poslali Petru Srbljanoviću, direktoru firme „Prirodna energija“, sa konkretnim pitanjima uskoro smo dobili mail sa vrlo kratkim odgovorom:
„Mi kao Investitor Prirodna energija poštujemo sve važeće zakonske odredbe u Republici Srpkoj i BiH, i do sada smo se ponašali i ponašaćemo se kao ekološki prihvatljiva kompanija u pogledu svih zakonom propisanih normi i standarda u RS i EU.“
Nakon našeg drugog upita i ponude da razgovor snimimo kamerom i integralno ga objavimo kao dio ovoga teksta, Srbljanović više nije odgovarao.
Prema zvaničnim dokumentima, do kojih je došao portal Gerila iz češkog trgovačkog registra, firma V-SPIN, koja se dovodi u vezu sa vlasničkom strukturom „Prirodne energije“, investitora mHE „Jovići“, registrovana je 22. marta 1996. godine u Pragu, sa osnovnim kapitalom od 100.000 čeških kruna. Stopostotni vlasnik je Ing. Jiří Vyskočil, koji je ujedno i lice ovlašćeno za zastupanje društva.
Iz priloga uz finansijske izvještaje za 2023. godinu vidljivo je da firma nema zaposlenih, niti raspolaže dugoročnom materijalnom imovinom. Prihodi se, prema istom dokumentu, ostvaruju prvenstveno od dividendi i kamata na finansijske plasmane, što ukazuje da je riječ o holding kompaniji koja upravlja vlasničkim udjelima, a ne direktnom industrijskom proizvodnjom.
Na upit portala Gerila.info, vlasnik kompanije V-SPIN Jiří Vyskočil naveo je da ta firma ulaže u više preduzeća fokusiranih na „ekološki prihvatljive tehnologije“, uključujući vakuumske plazma tehnologije tankih premaza, gasifikaciju otpada i proizvodnju vodonika, specijalne fotonaponske projekte, reciklažu toplote u industriji te hidroenergiju u kombinaciji sa solarnim sistemima.
„U vezi sa projektom „Jovići“, o konceptu i trenutnom statusu projekta informisalo vas je rukovodstvo firme Prirodna energija“, navodi se u, takođe kratkom, mailu koji smo dobili od vlasnika i direktora kompanije V-SPIN iz Češke.
Na, više nego, oskudnoj zvaničnoj web stranici firme V-SPIN www.vspin.cz , nalazi se i link koji vodi na „Prirodnu energiju“. Na toj podstranici stoji opis u jednoj rečenici: „The company was founded in 2016 in Bosnia and Hercegovina. The activity is oriented to green energy power plants with a focus to hydroelectricity and photovoltaics.”
Drugačije nije ni sa ostalim firmama u ovom holdingu, a tu su još: Fill Factory, AVIKO Praha, HVM PLASMA. Na sajtu nema podataka o adresama kompanija, mejlovima, brojevima telefona ili odgovornih lica.
Beskrajna koncesija
U ugovoru kojim je „Prirodna energija“ preuzela koncesiju 2016. godine, a koji je u ime Vlade RS potpisao ministar Petar Đokić, kao Koncedent, stoji da se sticalac ugovora „odriče prava da tuži Koncedenta ukoliko ne bude u mogućnosti da pribavi potrebne dozvole i realizuje Ugovor o koncesiji“.
To, faktički, znači da raskid koncesije ne može oštetiti budžet Republike Srpske ili izazvati bilo kakve druge negativne posljedice jer ne postoji mogućnost tužbe od strane investitora.
„Bez ekološke dozvole, ugovor o koncesiji se može raskinuti bez ikakvih finansijskih posljedica po Republiku Srpsku“, ističe predsjednik udruženja Ekološko-promotivno udruženje „Eko zona – Šipovo“ Nenad Bužanin.
Na pitanje zašto Vlada Republike Srpske nije raskinula koncesioni ugovor za mHE „Jovići“, iako su rokovi za izgradnju i početak komercijalnog rada probijeni za više od 15 godina, iz nadležnih ministarstava navode da je prvobitni koncesionar, u skladu sa ugovorom, preduzimao određene aktivnosti, ali je Opština Šipovo odbila izdavanje urbanističke saglasnosti, nakon čega je i Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju, u ponovljenom postupku, odbilo izdavanje lokacijskih uslova.
Zbog troškova izrade projektne dokumentacije i drugih ulaganja, prvobitni koncesionar je potom tužio Vladu RS. Koncesionar iz Kneževa je potom prepustio koncesiju firmi “Prirodna energija”.
Za pripremu aneksa ugovora kojim bi se definisali novi rokovi izgradnje sa novim koncesionarom, kako navode u nadležnom ministarstvu, još se nisu stekli uslovi. Iako je „Prirodna energija“ završila postupke eksproprijacije, zemljište još nije uknjiženo na novog vlasnika.
Sve tri ekološke dozvole za mHE Jovići potpisao je novi-stari ministar za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju u Vladi RS Bojan Vipotnik.
Bojan Vipotnik / FOTO: Gerila
Ministarstvu energetike i rudarstva RS konkretno su pisali iz Centra za životnu sredinu, sa jasnim pitanjem, da se zvanično navedu razlozi radi čega se prave ustupci pojedinim investitorima koji su davno probili rokove u vezi sa izgradnjom planiranih objekata.
Ministarstvo je na to odgovorilo da raskid ugovora o koncesiji nije jednostrana politička odluka, već formalno-pravni proces koji inicira Komisija za koncesije RS, koja to, zasad, nije učinila. Dodaju i da pristupaju „veoma oprezno“ raskidu koncesionih ugovora, ne posmatrajući samo rokove iz ugovora, već analizirajući sve okolnosti realizacije projekta, uključujući institucionalne prepreke i otvorene sporove.
Ministar energetike i rudarstva Republike Srpske u vrijeme potpisivanja trojnog ugovora 2016. godine o prenosu koncesije za izgradnju mHE „Jovići“ sa dotadašnjeg koncesionara, firme „Duga“, na kompaniju „Prirodna energija“, uz Vladu RS kao koncedenta, bio je Petar Đokić, koji je u ime Vlade RS i potpisao taj ugovor.
Đokić je i danas, nakon deset godina, na čelu istog ministarstva.
Višegodišnji zahtjevi za zaštitom rijeke Plive
Ekološko-promotivno udruženje „Eko zona – Šipovo“ je još u oktobru 2018. godine podnijelo Ministarstvu inicijativu za proglašenje rijeka Plive i Janja, zajedno sa rezervatom Janjske otoke, zaštićenim područjem, pozivajući se na Zakon o zaštiti prirode i Prostorni plan RS.
Nenad Bužanin / FOTO: GERILA
Kako navodi predsjednik udruženja Nenad Bužanin, cilj je bio trajna zaštita jedinstvenog prirodnog fenomena – rijeka sa I kategorijom kvaliteta vode – ali i stvaranje dodatnog pravnog osnova u borbi protiv izgradnje malih hidroelektrana, uključujući i mHE „Jovići“.
Udruženje je učestvovalo kao umješač u postupcima izdavanja dozvola, pokretalo sudske sporove i tražilo da se poštuje zakon.
Bužanin podsjeća na član 61. Zakona o zaštiti prirode, prema kojem:
„U periodu od uručenja obavještenja do proglašenja područja zaštićenim stanje prirodnog područja ne smije biti pogoršano.“
Drugim riječima – od trenutka podnošenja inicijative 2018. godine, do okončanja postupka zaštite, ne bi smjelo biti izdavanja dozvola niti aktivnosti koje mijenjaju stanje prostora.
Bužanin smatra da je najveći problem to što se zakonski okvir mijenjao u toku procesa, te da su izmjene praktično omogućile institucijama da kroz dodatne procedure „ublaže“ tu zabranu i nastave procese. Time je, kako kaže, olakšan put investitorima, a sužen prostor za učešće javnosti.
Kao ključna otvorena pitanja oko mHE „Jovići“ i drugih projekata navodi očuvanje I kategorije kvaliteta vode, poštovanje ekološkog minimuma i minimalnog protoka, uticaj brane i akumulacije na riječnu dinamiku, riblje staze i nisku koncesionu naknadu koja, prema njegovim riječima, ne odražava stvarnu vrijednost prirodnog dobra.
„Izgradnja mHE planirana je na dijelu rijeke koji se nalazi unutar zaštićenog pejzažnog pojasa, ali su donosioci odluka iz tog obuhvata izuzeli oko 120 metara obale, čime je češkom investitoru, kojeg predstavlja firma „Prirodna energija“, otvoren put za realizaciju projekta. Za taj prostor zakonom je predviđena obavezna Studija uticaja na životnu sredinu“, ali su, kako upozorava Mladen Mitrić iz udruženja građana „Čuvari Plive“, nadležni dali prednost interesima investitora nad zaštitom prirode, iako lokalna zajednica višestruko profitira upravo od očuvane rijeke.
On podsjeća da Šipovo posljednjih godina bilježi rast broja turista koji dolaze zbog netaknute Plive, te da turizam postaje važna grana od koje živi sve više mještana.
„Izgradnja hidroelektrane bi uništila sve što smo do sada postigli“, kaže Mitrić, dodajući da bi izostanak reakcije danas mogao značiti nenadoknadivu štetu sutra.
Stefan Veljko iz sela Pljeva smatra da je Pliva „odavno trebala, kao park prirode, da bude zaštićena, od izvora do ušća, odnosno do vodopada u Jajcu“.
„To je totalni apsurd da izuzmeš jedan dio rijeke iz zaštite“, kategoričan je Veljko.
Ukoliko se izgradi mHE „Jovići“, ona neće biti prva mini hidroelektrana na Plivi. Svega kilometar nizvodno od lokacije predviđene za „Joviće“ već postoji mHE „Glavica“ koja je, prije par godina, prva izavala pobunu stanovnika Šipova.
Na žalost, kako kažu sagovornici Gerile, kasno, jer su bageri već ušli u rijeku a svi potrebni papiri od strane investitora pribaljeni. Kako dodaju stanovnici Pljeve, ali i cijelog Šipova, ukoliko se u blizini, već postojeće, sagradi još jedna hidroelektrana, postavljaju se dva pitanja – da li to postaje model ponašanja instituciji prema ovoj rijeci i kakve će to posljedice ostaviti po rijeku i njihov grad.
„Imamo sreću da živimo u gradu kroz koji teku ovako predivne rijeke, ali istovremeno i nesreću da su nas napale mini, male i mikro hidroelektrane. Ova priča je poprilično netransparentna. I entitetske i lokalne vlasti pokušale su da je anesteziraju, da se o tome što manje govori i da se projekat što lakše realizuje“, kaže opozicioni odbornik i aktivista Draženko Prole za Gerilu.
On tvrdi lokalnu stanovništvu i dalje nije jasno ko stoji iza projekta „Jovići“.
„Na adresi u Šipovu gdje je firma registrovana više nema ni firme ni ljudi, ali se cijela priča i dalje gura“, zaključuje Prole.
Teku li rijeke „bez veze“?
Otpor izgradnji ove, ali i budućih mini hidroelektrana u opštini na čijoj teritoriji teče pet rijeka, dolazi gotovo sa svih strana – od lokalnih političkih i institucionalnih struktura, do stanovništva, eko aktivista, ribara i stručnjaka.
Draženko Prole navodi da je udruženje „Ne damo Plivu i Janj“ uspjelo da okupi značajan broj građana, prikupi oko 2.000 potpisa protiv izgradnje mHE „Jovići“, te organizuje proteste i obraćanja nadležnim institucijama, uključujući i Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju RS, tražeći da se ne izda ekološka dozvola – ključni preduslov za dalje korake u proceduri.
U aprilu 2025. godine u centru Šipova održan je protest pod nazivom „Recimo NE hidroelektranama na Plivi“, na kojem je učestvovalo više od 500 građana iz Šipova, Jajca i okolnih mjesta – broj koji za malu sredinu ima posebnu težinu.
Prole dodaje i da je tokom kampanje za peticiju bilo pritisaka i opstrukcija.
„Ljudi zaposleni u javnim institucijama u Šipovu nisu smjeli da potpišu peticiju niti da dođu na proteste, uz obrazloženje da je riječ o političkoj priči“, tvrdi on.
Stav lokalnih vlasti u Šipovu danas je, barem formalno, protiv izgradnje mHE „Jovići“ na Plivi.
Opština Šipovo jedna je od rijetkih u Republici Srpskoj koja se zvanično usprotivila izgradnji mini hidrocentrala na svojoj teritoriji. Skupština opštine usvojila je u aprilu 2022. godine odluku o zabrani izgradnje malih hidroelektrana i ekonomske eksploatacije izvorišta, voda i rijeka na području Šipova.
U dokumentu je naglašeno da se nijedna inicijativa ne može pokrenuti bez jasnog stava lokalne zajednice, građana i udruženja sa teritorije Šipova. Time je ova opština, barem na papiru, stala među rijetke lokalne zajednice u BiH koje su zauzele eksplicitan stav protiv malih hidroelektrana.
Na sjednici Skupštine opštine 3. septembra 2024. godine usvojeno je Mišljenje kojim se odbija zahtjev za izdavanje ekološke dozvole firmi „Prirodna energija“ uz pozivanje na Odluku Skupštinu o zabrani izgradnje malih hidroelektrana.
Ipak, takva pozicija nije bila konstanta.
Samo dvije godine ranije, u prethodnom mandatu, aktuelni načelnik Šipova Milan Kovač zagovarao je snažnije korištenje hidroenergetskog potencijala opštine. Tada je javno poručio da „pet rijeka u Šipovu teče bezveze i niko od njih koristi nema“.
Još 2022. godine razmatrana je, na Kovačevu inicijativu, mogućnost osnivanja javnog preduzeća za hidroelektrane na Plivi i Janju, koje bi funkcionisalo u okviru „Elektroprivrede Republike Srpske“.
Prema Kovačevim riječima, cilj je bio da se energetski potencijal iskoristi „bez narušavanja ekologije“ i da se izbjegne „navala na mini-hidroelektrane koje ganjaju privatni preduzetnici“.
Na pitanje o mogućem protivljenju građana, Kovač je tada poručio da „nema nijednog razloga“ za revolt, dodajući da će „Pliva ostati“ i da se projektu mora pristupiti „studiozno“.
Ipak, njegova izjava i inicijativa je izazvala brojna negodovanja ne samo u BiH, već cijelom regionu, a posebno na domaćem terenu – u Šipovu. Sve to se dešavalo svega dva mjeseca prije Opštih izbora u BiH, pa je Kovač, kao dugogodišnji kadar Milorada Dodika i SNSD-a koji suvereno vlada i ovom opštinom u Srpskoj, promptno promijenio stav i barem formalno se svrstao uz zaštitnike rijeka.
Šta je zapravo javni interes?
Vladimir Topić iz Centra za životnu sredinu ističe bojazan da će ovakvih slučajeva, poput mHE Jovići, još biti u bliskoj budućnosti. Zato je i taj aktuelni slučaj posebno bitan, pogotovo jer je izgradnja mHE ne samo u Srpskoj, već u cijeloj BiH, skoro totalno, utihnula.
„Trenutno imamo oko 20 aktivnih lokacija za koje se planira izgradnja elektrana, sve na osnovu starih koncesionih ugovora. Dobro je što novih koncesija nema i što su podsticaji ukinuti još prije tri godine, ali najveći problem su upravo stari projekti koji se recikliraju. Primjer iz Šipova pokazuje da čak i kad zajednica postigne pobjedu – kao u slučaju “Jovića” – investitori i dalje traže načine da proguraju druge projekte u blizini“, kaže Topić.
On dodaje da se investitorima se i dalje uvažavaju stari ugovori, iako su u mnogim slučajevima zreli za raskid bez štete po budžet. S druge strane, nije jasno koji javni interes ima RS. Kako Topić kaže, devedeset odsto investitora malih hidroelektrana u BiH dolazi iz privatnog sektora, a proizvedena struja se uglavnom izvozi.
Damir Miljević, ekonomista i energetski stručnjak, za naš portal kaže da se „u analizama koje su se odnosile na društveno-ekonomske koristi od rada mHE konstatovano je da ove centrale jedinu korist donose investitorima, dok društvo ima samo štetu od njih“.
„Mini hidrocentrale niti značajno doprinose proizvodnji električne energije u zemlji, niti značajno doprinose dekarbonizaciji elektroenergetskog sektora, niti donose bilo kakvu ozbiljnu društveno-ekonomsku korist društvu“, objašnjava Miljević.
On dodaje da male hidroelektrane zapravo negativno utiču i na prirodnu okolinu, biodiverzitet i sigurnost i kvalitet snabdjevanja vodom stanovništva i poljoprivrede.
„Sve navedeno bio je dovoljan razlog da se u FBiH suštinski obustavi izgradnja MHE dok su nadležni u RS , nažalost, još uvijek slijepi i gluhi na ove činjenice pa se, kako ga ja nazivam, udruženi zločinački poduhvat nadležnih i investitora protiv stanovništva i prirode u ovom entitetu nastavlja“, izričit je u svom komentaru Miljević.
Miljević ukazuje da su i koncesione naknade niske, a praksa prihvatanja samoinicijativnih ponuda investitora čini proces netransparentnim i nekonkurentnim.
„Najveće zlo u sistemu su niske koncesione naknade i podnošenje samoinicijativnih ponuda od strane investitora“, navodi on, dodajući da bi koncesije morale biti dodjeljivane isključivo putem javnih aukcija, uz višestruko veće naknade i jasnu kontrolu nadležnih institucija.
U suprotnom, smatra Miljević, nastavlja se proces „krčmljenja javnih dobara“ u korist podobnih investitora, dok trošak takve politike snose priroda, javno zdravlje i poreski obveznici.
Koliko se, globano, svijest prema mini hidrocentralama kao značajnim faktoru u obnovljivim izvorima energije, pokazuju podaci neprofitne organizacije za zaštitu rijeka American Rivers, gdje se navodi da je u Sjedinjenim Američkim Državama do 2023. godine uklonjeno 2.119 brana.
U dokumentu „Removing Small Dams“ (American Rivers, 2015) jasno ističe da u velikom broju slučajeva ekološka i bezbjednosna korist uklanjanja nadmašuje energetsku korist koju te brane proizvode, jer je riječ o vrlo maloj količini energije.
Između rijeke i papira
Dvadeset godina nakon prve koncesije, projekat mHE „Jovići“ i dalje postoji više na papiru nego u stvarnosti. Sud je dva puta poništio dozvole, lokalna zajednica je jasno rekla „ne“, a zakonske mogućnosti za raskid ugovora bez finansijskih posljedica po budžet Republike Srpske i dalje stoje otvorene. Ipak, treća ekološka dozvola pokazuje da administrativna upornost investitora i institucija ne jenjava.
U središtu cijelog slučaja ostaje pitanje – šta je javni interes? Da li je to formalno održavanje starog koncesionog ugovora ili očuvanje rijeke čiji kvalitet vode, biodiverzitet i turistički potencijal već danas predstavljaju razvojnu šansu za lokalnu zajednicu?
Pliva još uvijek teče bistro i snažno, kroz selo Pljevu i nizvodno prema Šipovu pa sev do ušća u Vrbas u Jajcu, noseći sa sobom više od vode – identitet, ekonomiju, istoriju ali i budućnost i živto jednog kraja. Ako odluka institucija ponovo prevagne u korist projekta, to neće biti samo tehničko pitanje jedne male hidroelektrane.
Biće to test odnosa vlasti prema javnom dobru – i odgovor na pitanje da li rijeke u Republici Srpskoj zaista teku u interesu ljudi i prirode ili po inerciji, sada već bajatih, koncesionih ugovora.
Dejan Rakita
Izvor: Gerila.info
